گفتاردرمانی قائم مشهد

عوامل دخیل در ناتوانی های نوشتن:

1-رشد ذهنی کافی.

2-انگیزه و علاقه کافی برای یادگیری چگونگی نوشتن

3- هماهنگی بین چشم و دست برای کپی کردن ویا ترسیم آنچه که ادراک شده است.

4- هماهنگی حرکتی

5-توانایی جهت گیری دیداری- مقیاس

6-حافظه دیداری

7- توانایی مرتبط کردن بدن خود با فضای اطراف (تن آگاهی)

8- مفهوم نوشتن از راست به چپ

9- تشخیص جانبی دست

10- ارتباطات بصری- شامل درک موقعیت مکانی و ترکیب اجزا در درون کل

11- توانایی بصری-حرکتی

کلیه عوامل را میتوان به دو دسته تقسیم کرد:

1- عوامل محیطی-آموزشی فقر آموزش:

2-عوامل درونی محرک

الف): اختلالات حرکتی

ب): اختلالات بینایی

ج): حافظه دیداری ضعیف

د): چپ دستی و عدم غلبه طرفینی

1- اختلالات کنترل حرکتی:

الف): در نوشتن عضلات و حواس مختلف، نقش دارند. که هر یک به درستی عمل نکند مشکل در نوشتن به وجود خواهد آمد.

ب): نوشتن یکنواخت خوش خط و پیوسته به الگوهای حرکتی اتوماتیک وپیش درسی نیاز دارد.

ج): به لحاظ حرکتی ناتوانی نوشتن ناشی از یک بد کاری مغزی است که به آن نارسانویسی می گویند.یعنی کودک قادر نیست توان حرکت برای نوشتن کلمات را به یاد بیاورد. چنین کودکی کلمه ای را که می خواهد بنویسد قادر نیست حرکات ضروری برای کپی کردن و یا نوشتن آن کلمه را در ذهن  بسپارد و آن حرکات را سازماندهی و تولید کند.

د): سرعت بالا در نوشتن اما دست خط بی نهایت بد و ناخوانا

 ): سرعت کند اما نوشتن به خوبی و با کیفیت بالا

 ): عدم بازشناسی و تشخیص برخی حروف (این بچه ها اینطور قابل شناسایی اند که وقتی دیکته می­نویسند یا رونویسی می کنند حرکات اتوماتیک مربوط به کلمات و حروفی که یاد دارد سریع انجام دهند.

 ): فقدان انگیزه درونی برای نوشتن که کودک در شروع نوشتن و یا کامل کردن یک کلمه مشکل دارد و کند عمل می کند(این بچه ها رونویسی ازروی متن را بهتر انجام می دهند).

 ): ناهماهنگی حرکتی اختلال در سیستم عصب مرکزی باعث ناهماهنگی در حرکت ها-تعادل ضعیف –حرکات نا منظم می شود. در واقع در این مشکلات، کودک در بروندادهای حرکتی یعنی فرستادن علائم مناسب به بدن، بازو، دست و انگشتان برای تولید حرکات ضروری نوشتن ناتوانند.

 ):کاهش در دروندادهای حسی لامسه و حرکت باعث از بین رفتن کنترل حرکتی یا آگنوزیا می شود.یعنی کودک از حس لامسه ، اطلاعات حسی دریافت نمی کند. مخصوصا بچه های که فقدان حس در انگشتان و دستکاری ابزار نوشتن دارد. برای این بچه ها استفاده از نقاشی انگشتی در ترسیم اشکال تصاویر و نوشتن حروف رشد فعالیتهای حرکتی- ادراکی که از طریق تمرینات مخصوص درشت عضلاتی بالاپایین –جلوعقب-راست و چپ –رشد لامسه

2)-اختلالات ادراک بصری:

الف): لازمه نوشتن توانایی ایجاد تمیز دیداری بین شکلها-حروف-لغات و اعداد است مثلا برای نوشتن درست19-91-21یا61 لازم است کودک نشانه و علامت هر کدام و جهت آن را مشکل دارند.

ب):بچه های که در تمیزدیداری حروف لغات و اعداد مشکل دارند در تولید مجدد آنها و رونویسی صحیح آنها مشکل دلرند.

ج): بین اختلالات نوشتن با اختلال دریافت ارتباطات بصری(مشکل در ادراک بدن خود در فضا- مشکل در تمیز راست و چپ- مشکل در ادراک- ضعف ادراک- معکوس سازی) فضای همبستگی وجود دارد.

این مشکل خود را در موارد زیر نشان می دهد.

1-یافتن جهت یک حس

2- اتصال اشکال هندلی

3- تشخیص خط عمودی از افقی

4-رونویسی از اشکال،حروف،اعداد،کلمات

5-گفتن زمان

6- استفاده از نقشه ها

7- نوشتن

3- اختلال حافظه دیداری:

کودکانی که در یادآوری دیداری حروف و کلمات موفق نیستند در نوشتن مشکل دارند.

الف): عدم توانائی در تجسم مجدد آنچه دیده شده(این بچه ها می تواند صحبت کنند بخوانند و رونویسی کنند اما در به یادآوردن توالی حروف و کلمات و تولید آنها موفق نیستند)

ب): برخی از این بچه ها نمی توانند یک حرف و یا کلمه را از راه بینایی باز شناسی کنند اما می توانند آن کلمه و یا حرف را بوسیله حس لامسه بازشناسی کنند.

ارزیابی و تشخیص ناتوانی های نوشتن

تجارب معلمان در ارزیابی نوشتن مهم است و از آنجا که معلم مدت زمان خوبی را که کودک در حال فعالیتهای مرتبط با نوشتن است در کنار کودک حضور دارد می تواند ارزیابی اولیه را انجام دهد.

دو ارزیابی موثر بر نوشتن(1-ارزیابی برتری دست و برتری              2-ارزیابی خطاهایی که در خوانا بودن مطلب تاثیر منفی دارد.)

1-ارزیابی برتری دست وجهت یابی، معلم با مشاهده مواردی چون1-مشکل در نوشتن2-ناخوانا نویسی3-معکوس نویسی بهتر است دو ارزیابی انجام دهد. برتری دست و جهت یابی راست و چپ

برتری دست

اگر کودک در حال نوشتن با دست راست باشد اما نا موزون و یا معکوس می نویسد یا در بعضی فعالیتها از دست چپ ، مشاهدات زیر را انجام دهید.

1- اگر کودک می تواند نام خود را بنویسد از او بخواهید نام خود را بنویسد بعد از این که کودک نام خود را نوشت از او بخواهید با دست دیگر هم نامش را بنویسد(به سرعت نوشتن و خوانایی نوشتن با هر دو دست توجه کنید)

2-از کودک بخواهید یک ورقه کاغذ را با حداکثر سرعتی که میتواند خط بزند30الی60 ثانیه به او وقت دهید سپس از او بخواهید با دست دیگر در همان مدت زمان قبلی روی کاغذ خط بزند. باید دو بار با دست راست و دو بار با دست چپ بطور متوالی انجام شود سپس تعداد خط ها را در زمان تعیین شده بشمارید.

3- برتری چشم و پا را ارزیابی کنید یک تکه کاغذ سوراخ شده برای چشم برای پا. نکته:چنانچه کودک راست دست است اما از چشم چپ خود استفاده می کند احتمال دارد در سنین اولیه دست برتر از دست چپ به دست راست تغییر کرده باشد.

4- با گرفتن تاریخچه کودک از والدین مشخص می شود که در سالهای اولیه زندگی کودک چپ دست بوده و دست برتر او تغییر کرده است.

چپ دستی

تمیز راست-چپ یا جهت یابی:

1-پرسش و فرامینی مثل:پا راستتو نشون بده،گوش چپتو نشون بده.

2-در گامهای بعدی جهتهای پیچیده تر دست چپ روی گوش راست.

3-در گام بعد نشان دادن جهات روی تصاویر ویا روی شخص دیگر.

ارزیابی ناخوانانویسی

دوروش برای این کار وجود دارد.

1-روش اول: معلم از دانش آموز می خواهد کلمه یا جمله ای را رو نویسی کند و هنگام رو نویسی به وضعیت نوشتن کودک توجه کند.

2-روش دوم: از دانش آموز بخواهید درباره یک تصویر و با حادثه مطلب بنوسید و او را در هنگام نوشتن مشاهده کنید.

بعد از مشاهده (برانگیختی،کندی،فشار،مشکل در جهت یابی،راست برتری یا چپ برتری،توالی حروف)اشتباهات دانش اموزان زا بررسی کنید که بیشتر درچه حوزه ای مشکل وجود دارد مثلا بیشترین اشتباهات یا کندی ها در موصت هاست یا صامت ها حروف اول یا اخر،حروف منحنی دار یا عمودی یا افقی مثلا دانش آموزی که  س-ش-ه-ر-د

در کدام حروف یا صداها اضافه کاری یا بازگشت ها دیده می شود.

در کدام حروف یا صداها چرخشها یا وارونه سازی ها دیده می شود.

پس به طور کل در ارزیابی ناخوانانویسی توجه شود که:

مولفه های خط:

آموزش خط شامل:

اختلال در ریاضی(تدوین و تلخیص: صدیقه کاظمی)

مشکلات ریاضی در مقایسه با اختلال خواندن کمتر مورد توجه و پژوهش قرار گرفته اند. دلیل این بی توجهی این است که این طور فرض می شود که اختلالات خواندن مادر سایر اختلالات یادگیری هستند.

  بندردر سال2001 گفت که اغلب درفرایند شناسایی LDها دانش اموزان اختلال ریاضی شناسایی نمی شوند. اختلال ریاضی در قدیم به آن کوری اعداد یا ناتوانی در حساب می گفتند.

بعضی ها عقیده دارند همان طور که خیلی افراد به طور مادرزادی ریاضی را خوب  می فهمند.

بعضی هم آسیب دیدگیهای در مغز خود دارند که مشکلاتی را در ریاضی برای آها به بار می آورد.

عوامل تاثیر گذار بر توانایی های ریاضی:

1-    عوامل شناختی نظیر هوش، تمرکز، توجه و راهبردهای شناختی، زبان، درک روابط فضایی پژوهشها نشان می دهد که عوامل شناختی تاثیر مهمی در درک ریاضی دارند.

الف)- توانایی های زبانی: در مقاطع و پایه های مختلف در پیشرفت زبان اثر می گذارند حل مسائل  ساده ریاضی نیازمند توانایی زبانی است. بچه هایی که خزانه لغات آنها رشد کافی نکرده است. مفاهیم اندازه، زمان،عدد، نگهداری ذهنی را به درستی نمی فهمند و مورد استفاده قرار نمی دهند. این بچه ها در طبقه بندی مفاهیم عددی مشکل دارند. مفاهیم کمتر، بیشتر، هم اندازه، کوتاهتر، بلندتر، قبل، بعد،کم،زیاد، اول، وسط، آخر.

ب)- توجه، توجه فعالیتی شناختی است. بعضی عقیده دارند که کلیه ناتوانی های یادگیری معلوم تاخیر رشدی در توانایی حفظ و تداوم توجه است.

توجه فرایند انتخاب تمرکز بر روی یک محرک در یک موقعیت است. بنابراین معلملن و مربیان می دانند که توجه انتخابی برای فراگیری خوب یک تکلیف درسی ضروری است .به طور خلاصه مشکلات توجهی در دو حیطه کلی جای می گیرند.

1-    نقص توجه با بیش فعالی: توجه نامناسب- برانگیختگی- بیش فعالی

الف)- توجه نامناسب (سه نشانه از نشانه های زیر)

ب)- بر انگیختگی یا بازداری زدایی(یعنی پاسخ سریع و گذرا به حرکات درونی و بیرونی)

ج)- بیش فعالی: وجود حداقل دو نشانه

این علائم باید:

الف)- قبل از 7 سالگی رخ دهد.

ب)- حداقل 6 ماه ادامه داشته باشد.

ج)- ناشی از اختلال روان گسیختگی، اختلال عاطفی و یا عقب ماندگی ذهنی عمیق نباشد.

2- نقص توجه بدون بیش فعالی:

کودکانی که دارای نقص توجه بدون بیش فعالی هستند مشابه رفتار کودکان بیش فعال است جز این که آیتم ج بیش فعالی را ندارند. مشکلات بیش فعالی:

بر عکس بیش فعالی – کم فعالی هم وجود دارد که حد نهایی آن اوتیسم است.

1-    مشکلات کم فعالی یا کم توجهی:

2-DISTRACTIBILITY  حواس پرتی: نمی توانند حواس خود را روی یک تکلیف خاص متمرکز کند و انواع محرک ها حواس آنها را به خود معطوف می کنند.  قدرت غربالگری محرکات مختلف- پوشیدن لباس یکنواخت و ساده- عدم استفاده از زیورالات و تصاویر – نوشته های جذاب اطراف تخته سیاه یا وایت بورد- جلد های شلوغ دفتر- صداهای مزاحم – نزدیک به تخته و معلم باشند.

2-    حساسیت شنیداری  و حافظه شنیداری: کودکانی که حافظه کوتاه 3 تا 4 تایی دارند در تعقیب دستورات از حفظ کردن، شعرها ، شمارش، یادگیری لغات جدید، زنجیره سازی و تکرار آنچه شنیده اند، مشکل دارند.

بچه هایی که حساسیت شنیداری پایین دارند در نوشتن مطلب گفته شده معلم روی تخته (زنگ ریاضی- حل مساله)یا دیکته مشکل خود را بروز می دهند.

3-    تمییز بینایی- فضایی: تمییز اعداد2 و3-تفاوت راست-چپ- ارزش مکانی 84با48

عوامل تاثیر گذار بر توانائی های ریاضی:

1-    عوامل آموزشی نظیر کیفیت و کمیت برنامه های آموزشی ریاضی:

2-    عوامل شخصیتی نظیر خودپنداره و نگرش به ریاضی:

3-    الگوهای عصب روان شناختی نظیر آسیب های عصب شناختی و ادراک :

4-    عدم رسیدن به یکپارچه سازی حسی: کسب بسیاری از مفاهیم و مهارت های حسابی مستلزم آن است که کودک از شنوایی+ بینایی+ لمس و دستکاری(لامسه)به طور همزمان استفاده کند و اطلاعات مربوط به این حواس را به شکل یکپارچه ادراک و پردازش کند.

مثال:جمع ستون مقابل (اعداد یک رقمی)نیازمند فعالیت چند حسی است؟

اول:کودک به عدد 6 باید نگاه کند.(تمیز دیداری)

دوم: بگویید شش (حافظه شنوایی و بیان کلامی)

سوم: به عدد 3 نگاه کند.(تمیز دیداری و می گوید سه حافظه شنوایی)

چهارم: به خاطر آوردن قانون اعداد(9=3+6) و بگوید نه .(حافظه شنوایی)

پنجم: استفاده از حافظه بینایی برای نوشتن نماد 9 بدون همراهی زبان شنوایی

شش:جمع9 (حافظه شنوایی) با4 (تمیز دیداری) و بگوید 9 بعلاوه 4 می شود 13(حافظه شنوایی)

نحوه ارزیابی ناتوانی دریافتی: ارزیابی های رسمی، ارزیابی غیر رسمی

ارزیابی های که از طریق مشاهده می توان انجام داد:

الف)-دانش آموز دارای درک ضعیف از جهت و زمان: خیلی سریع کم می شوند.

ب)- دانش آموزانی که اضطراب ریاضی دارند:

ج)- مشکل در شمارش درک مفهوم و راهبرد :

ارزیابی ناتوانی در یافتی: ارزیابی های رسمی، ارزیابی های غیر رسمی .مشکل: آموزشی، تحولی رشدی، آموزشی تحولی

برخی رویکردهای ترمیمی برای کمک به دانش آموزان دارای مشکلات ریاضی:

1-آموزش ریاضی از عینی به انتزاعی:

2-آموزش بر اساس علایق و نحوه شکل گیری ساختارهای یادگیری قبلی.

3-آموزش راهبردهای یادگیری در حل مسائل :

این مسیر باید در حل مسائل دنبال شود – خواندن سوال- سوال چیست؟- دوباره خوانی-چه اطلاعاتی باید خط کشید؟-تفکر حل کردن بررسی راه حل

4-در کلیه آموزشها توجه شود که دانش آموزان نسبت به مراحل محاسبه در یادگیری چگونه شناختی دارد. مثال:دانش آموزی پاسخ(2+3)را درست نوشته است (6=2+3)معلم از او می خواهد عملیات ضرب خود رابه صورت تصویری ترسیم کند.او 3 گل و2گل را به طور جداگانه

می کشد معلم از دانش آموز می خواهد کار خود را توضیح دهد.او گفت 3گل را برای 3و 2گل را برای 2-عدم درک مفهوم ضرب.

 منابع:

مطالعه کتابهای زیر در خصوص موارد مطرح شده توصیه می شود.

1-    نا توانی های یادگیری، تالیف دکترمحسن شکوهی یکتا و اکرم پرند، ناشر:طبیب 

 2- ناتوانی های یادگیری، تالیف ژانت لرنر،ترجمه دکتر عصمت دانش، نشر دانشگاه شهید بهشتی.

3-  اختلالات یادگیری تحولی و تحصیلس،تالیف ساموئل کرک و جیمز چالفانت،ترجمه سیمین رونقی،دکتر زینب خانجانی،مهین و توقی رهبری، نشر سازمان آموزش و پرورش استثنائی